Tháp xá-lợi Đức Phật tại Vaishali được xây dựng ngay sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, khoảng năm 483 TCN theo niên đại truyền thống Phật giáo. Sau lễ trà tỳ tại Kushinagar, xá-lợi của Đức Phật được chia thành tám phần cho tám vương quốc lớn. Bộ tộc Licchavi của Vaishali đã nhận một phần xá-lợi và xây dựng bảo tháp để tôn trí. Vì vậy, nơi đây được xem là một trong tám bảo tháp xá-lợi nguyên thủy đầu tiên của Phật giáo.
Đến thế kỷ III TCN, dưới triều đại của vua Aśoka, bảo tháp được trùng tu và mở rộng, đồng thời khu vực này được tôn tạo thành một trung tâm hành hương quan trọng của Phật giáo cổ đại.
Di tích tháp xá-lợi tại Vaishali được khai quật khảo cổ chính thức từ năm 1958 đến năm 1962. Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hộp xá-lợi bằng đá (relic casket) nằm trong lõi của bảo tháp cổ. Bên trong hộp có các hạt xá-lợi, mảnh kim loại quý, hạt châu và đồ trang sức cổ, được dâng cúng khi tôn trí xá-lợi. Phát hiện này có ý nghĩa rất quan trọng vì xác nhận truyền thống trong kinh điển rằng Vaishali thực sự là một trong tám nơi thờ xá-lợi Đức Phật thời kỳ đầu.
Sau khi khai quật, phần lõi của bảo tháp được mở ra nghiên cứu lần đầu tiên vào năm 1958, đánh dấu lần đầu trong hơn hai thiên niên kỷ di tích này được tiếp cận bằng khảo cổ học hiện đại.
Ngày nay, tháp xá-lợi nằm trong quần thể di tích Kolhua, gần trụ đá Aśoka và tịnh xá Kutagarasala Vihara tại Vaishali, trở thành một trong những điểm hành hương quan trọng của Phật giáo thế giới. Đối với người hành hương, nơi đây không chỉ là di tích khảo cổ, mà còn là một trong những địa điểm hiếm hoi còn bảo tồn truyền thống thờ xá-lợi Đức Phật từ thời kỳ Phật giáo nguyên thủy.
Bài học sâu sắc:
Chiêm bái tháp xá-lợi Đức Phật giúp người hành hương nhớ đến di sản tâm linh mà Đức Phật để lại cho nhân loại. Xá-lợi không chỉ là biểu tượng của thân tích bậc Giác ngộ, mà còn nhắc nhở mỗi người tinh tấn tu tập, giữ gìn chánh pháp và tiếp nối con đường giác ngộ bằng đời sống đạo đức, trí tuệ và từ bi.
